नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, परम्परा र पहिचान बोकेको महत्वपूर्ण पर्व हो तिहार । तिहारसँगै जोडिएर आउने देउसी–भैलो केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक सम्पदा, सामाजिक सद्भाव र आपसी आत्मीयताको प्रतीक पनि हो ।
विशेषगरी देउसी–भैलोले गाउँघरमा छुट्टै रौनक ल्याउँथ्यो । मादल, बाँसुरी, झ्याली र परम्परागत भाकामा गाइने देउसी–भैलोले घरआँगनदेखि गाउँबस्तीसम्म उत्सवमय वातावरण सिर्जना गर्थ्यो । तर पछिल्लो समय देउसी–भैलोको स्वरूप बदलिँदै गएको छ । आधुनिकताको प्रभावसँगै यसको मौलिकता हराउँदै जान थालेको देखिन्छ ।
पहिले देउसी–भैलोमा स्थानीय भाषा, भाका, लय र संस्कृतिको सुन्दर संयोजन हुन्थ्यो । देउसी खेल्न आउने समूहले घरधनीको प्रशंसा गर्दै, समाजका राम्रा पक्ष उजागर गर्दै र सामाजिक सन्देशमूलक गीत गाउँदै मनोरञ्जन गराउँथे । भैलोमा दिदीबहिनीहरूको सहभागिता, देउसीमा दाजुभाइहरूको उत्साह र सबैको सामूहिक प्रस्तुतिले सामाजिक एकता र सद्भावलाई बलियो बनाउँथ्यो । त्यतिबेला देउसी–भैलो पैसासँग मात्र जोडिएको हुँदैनथ्यो, यो आपसी सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र पुस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परा जोगाउने माध्यम पनि थियो ।
तर अहिले समयसँगै देउसी–भैलोको शैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । परम्परागत गीत र भाकाको स्थान आधुनिक गीत, ठूलो साउन्ड सिस्टम र रेकर्ड गरिएका धुनले लिन थालेका छन् । कतिपय ठाउँमा देउसी–भैलोभन्दा नाचगान र मनोरञ्जनलाई बढी प्राथमिकता दिन थालिएको छ । मौलिक शब्द, स्थानीय लय र सांस्कृतिक प्रस्तुतिभन्दा चर्को आवाजमा बज्ने गीत तथा आधुनिक नृत्यले बढी स्थान पाउन थालेका छन् । अझ कतिपय समूहले देउसी–भैलोलाई मनोरञ्जन र सांस्कृतिक प्रस्तुतिभन्दा आर्थिक संकलनको माध्यमका रूपमा मात्र बुझ्न थालेको अनुभूति हुन्छ ।
अर्कोतर्फ, देउसी–भैलोका नाममा हुने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, अनावश्यक खर्च, जथाभावी ध्वनि प्रदूषण र रातभरि गरिने गतिविधिले यसको सामाजिक महत्वमाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन् । संस्कृति जोगाउने नाममा अरूलाई असहज हुने व्यवहार गर्नु उचित होइन । संस्कृति भनेको अरूलाई दुःख दिएर होइन, सबैलाई जोडेर जोगाउने विषय हो ।
यसको अर्थ आधुनिक प्रविधि र नयाँ शैलीलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने होइन । समयअनुसार संस्कृतिमा केही परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । तर परिवर्तनका नाममा आफ्नो मौलिक पहिचान नै गुमाउनु हुँदैन । आधुनिक बाजागाजा प्रयोग गर्दा पनि परम्परागत भाका, स्थानीय भाषा, मौलिक शब्द र सांस्कृतिक सन्देशलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ । नयाँ पुस्तालाई देउसी–भैलोको वास्तविक महत्व बुझाउन सके मात्र यो परम्परा पुस्तान्तरण हुँदै जान सक्छ ।
देउसी–भैलो हाम्रो पुर्खाले हस्तान्तरण गरेको सांस्कृतिक सम्पत्ति हो । यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी कुनै एउटा पुस्ता वा समुदायको मात्र होइन, हामी सबैको हो । विद्यालय, सामाजिक संस्था, स्थानीय सरकार, युवा क्लब र सांस्कृतिक समूहले मौलिक देउसी–भैलो संरक्षणका लागि विशेष पहल गर्न आवश्यक छ । स्थानीय मौलिक भाका र परम्परागत प्रस्तुतिलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
अन्ततः प्रश्न आधुनिकता अपनाउने कि परम्परा जोगाउने भन्ने होइन, आधुनिकतासँगै आफ्नो मौलिकता कसरी बचाउने भन्ने हो । हामीले देउसी–भैलोलाई केवल मनोरञ्जन र आर्थिक संकलनको माध्यमका रूपमा होइन, आफ्नो भाषा, संस्कृति, पहिचान र सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।
